Wat zijn didactische vaardigheden voor kennistrainers?

Wat is de betekenis van didactische vaardigheden?

Didactische vaardigheden zijn vaardigheden die een inhoudelijk expert nodig heeft om leerprocessen effectief te begeleiden, zodat deelnemers actief leren, begrijpen en toepassen wat zij leren.
Je hebt daarbij kennis en inzicht nodig in hoe mensen leren en in hoe je deelnemers kunt activeren tot leren. Je didactische vaardigheden helpen je om er in je kennistraining voor te zorgen dat deelnemers actief betrokken zijn bij de kennis die je overdraagt. Dit doe je niet alleen door het eenzijdig presenteren van je kennis, maar vooral ook door het opzoeken van de interactie, het aansluiten bij de leerbehoeften van de deelnemers en het inzetten van activerende werkvormen.

Wat zijn belangrijke didactische vaardigheden voor kennistrainers?

In dit blog bespreek ik zes didactische vaardigheden die belangrijk zijn voor experts die hun kennis op zo’n manier willen overdragen dat de deelnemers veel leren tijdens de kennistraining. Bij elke vaardigheid geef ik concrete aanwijzingen om deze trainersvaardigheid in te zetten. Je hebt deze trainersvaardigheden ook nodig om de 14 spelregels van activerende didactiek voor kennistrainers vorm te geven in je training.
Hieronder vind je de beschrijving van de volgende didactische vaardigheden:

• Het begeleiden van ‘een rondje’
• Activerende vragen stellen en antwoorden begeleiden
• Feedback geven
• Introduceren van werkvorm of opdracht
• Subgroepen begeleiden
• De nabespreking doelgericht begeleiden

Didactische vaardigheid: Het begeleiden van ‘een rondje’

Het rondje is een veel gebruikte werkvorm in trainingen. Je vraagt iedereen iets te vertellen, begint bij de deelnemer links of rechts van jou als trainer, en vervolgens komt iedereen aan de beurt op volgende van het rondje (of vierkant) waarin de deelnemers zitten.
Dat lijkt simpel om te begeleiden, maar dat is het niet altijd. Wat doe je bijvoorbeeld als een deelnemer heel lang van stof is, of als zijn antwoord geen antwoord is op de vraag die je hebt gesteld? En wanneer ga je zelf reageren op het antwoord van een deelnemer en wanneer vraag je door?
Hieronder vind je een aantal aandachtspunten voor het begeleiden van ‘een rondje’ waarin elke deelnemer iets vertelt.

• De instructie van de trainer
  Geef een duidelijke vraag of opdracht voor het rondje
  Stuur op korte en bondige antwoorden
• Wie begint
  Wie geef je als eerste de beurt? Waarom?
  Je kunt ook met een eigen voorbeeld beginnen
• Stick to the plan
• Afkappen en bijsturen
  – Kap af als de inbreng te lang duurt
  – Ben je onaardig?
• Wel of niet doorvragen
  – Meestal niet doorvragen
  – Vraag niet beantwoord? Wat doe je?
• De afsluiting van ‘het rondje’
  – Bedank ieder voor zijn inbreng
  – Samenvatten en afronden

Deze aandachtspunten worden nader toegelicht in de Toolbox Trainersvaardigheden in het artikel Didactische vaardigheid: Het begeleiden van ‘een rondje’.

Didactische vaardigheid: Activerende vragen stellen en antwoorden begeleiden

Hoe je het ook wendt of keert, tijdens een kennistraining zal de trainer ook (veel) kennis overdragen. Wanneer je gedurende deze kennisoverdracht regelmatig een vraag stelt aan de deelnemers, creëer je actieve betrokkenheid. De kunst is om vragen te stellen die de deelnemers activeren tot leren, én om de antwoorden op zo’n manier te bespreken dat de hele groep betrokken blijft.

• Activerende vragen stellen
  – Je kunt hierbij gebruik maken van verschillende soorten vragen, zoals
  – Kennis vragen, bijvoorbeeld ‘Beschrijf in je eigen woorden wat … inhoudt.’.
  – Inzicht vragen, zoals ‘Noem een belangrijke do en don’t voor het omgaan met …’.
  – Toepassingsvragen, zoals ‘Geef een voorbeeld van …’.
• De antwoorden activerend bespreken
  Bedenk tijdens je voorbereiding van de training alvast hoe je de antwoorden op je vraag wilt structureren, zoals
  – Wil je een antwoord van alle deelnemers of van een paar?
  – Ga je zelf als trainer reageren op de antwoorden?
  – Hoe ga je de antwoorden gebruiken als bruggetje naar je kennisoverdracht?
• De groepsenergie tijdens de bespreking van de antwoorden
  Let bij er bij de bespreking van de activerende vraag als trainer op dat je
  – Niet steeds dezelfde deelnemers aan het woord laat.
  – Ook de stillere mensen uitnodigt om hun antwoord in de groep te vertellen.
  – De vaart erin houdt bij de bespreking van je activerende vraag.

Meer informatie over deze didactische vaardigheid vind je op de Toolbox Trainersvaardigheden in het artikel Didactische vaardigheid: Activerende vragen stellen en antwoorden begeleiden.

Didactische vaardigheid: Feedback geven

Wanneer deelnemers een opdracht hebben uitgevoerd, individueel of in subgroepen, krijgen ze hierop in de plenaire bespreking feedback. In ieder geval van jou als trainer, en soms ook van hun mede-cursisten. De manier waarop je deze feedback geeft, heeft heel veel invloed op de motivatie om te leren.
Om te zorgen dat je feedback door de deelnemer open ontvangen wordt, is het belangrijk dat je als trainer feedback geven beheerst en je feedback geeft volgens de feedbackregels. Feedback geven wordt dan 3 kadootjes geven, namelijk

• Bewustwording van huidige gedrag
• Inzicht in het effect van huidige gedrag op anderen
• Concrete handvatten voor effectiever gedrag
• Kadootje 1: Bewuster van eigen gedrag
  – Stap 1: Benoem concrete waarneming van gedrag
  – Stap 2: Check: Herken je dat?
  Door stap 1 en 2 wordt de ontvanger zich bewust(er) van zijn verbale en non-verbale gedrag. Dit is het eerste leerzame kadootje van de feedback.
• Kadootje 2: Inzicht in effect van eigen gedrag op anderen
  – Stap 3: Benoem effect van gedrag op jou
  – Stap 4: Check: Kun je je dat voorstellen?
  – Stap 3 en 4 confronteren de ander met het positieve of niet-effectieve effect dat hij heeft op anderen, in dit geval op jou. Dit is het tweede leerzame kadootje van de feedback.
• Kadootje 3: Concrete handvatten voor gedragsverandering
  In geval van een compliment stopt de feedback na stap 4. In geval van een verbeterpunt volgen stap 5 en 6.
  – Stap 5: Benoem concrete suggestie voor ander gedrag.
  – Stap 6: Check: Wat ga je doen?

Het leerzame kadootje van stap 5 en 6 is dat de ander een idee krijgt over wat hij in zijn gedrag zou kunnen veranderen, en dat hij wordt uitgenodigd om hier concreet mee aan de slag te gaan.
Feedback geven en de zes stappen van feedback geven worden uitgebreid beschreven op de Toolbox Trainersvaardigheden in het artikel Didactische vaardigheid: Feedback geven.

Didactische vaardigheid: De introductie van een werkvorm of opdracht

In de introductie van een werkvorm of opdracht motiveer je de deelnemers om te gaan leren. Het doel van de introductie is dat de deelnemers weten wat ze gaan doen, waarom ze dit gaan doen en hoe lang ze dit gaan doen. En last but not least: dat ze zin hebben om met de oefening aan de slag te gaan en in de leerstand staan.
De introductie van een werkvorm of opdracht bestaat uit de volgende aandachtspunten:

• Motivatie van de werkvorm of opdracht
  De trainer motiveert waarom de werkvorm of opdracht belangrijk is in het kader van de gehele training.
• Het doel van de werkvorm of opdracht
  Wanneer je het doel van de werkvorm of opdracht duidelijk overbrengt aan de deelnemers, zal dit ze extra motiveren om actief met de oefening mee te doen. Daarnaast helpt een duidelijk doel om het leerproces tijdens de oefening te focussen.
• De werkwijze
  De trainer legt stap voor stap de procedure van de werkvorm of opdracht uit.
• De tijdsduur
  Geef aan hoeveel tijd de deelnemers hebben, vooral voor de individuele opdracht en de opdracht in de subgroepen.
  Deze vier aandachtspunten worden meer in detail besproken op de Toolbox Trainersvaardigheden in het artikel Didactische vaardigheid: De introductie van een werkvorm of opdracht.

Didactische vaardigheid: Subgroepen begeleiden

Wat doe je als trainer als de deelnemers in subgroepen aan het werk zijn? Ga je langs? Geef je feedback? Bewaak je de procedure? …
Of de deelnemers in de subgroepen open staan voor de aanwijzingen en feedback van de trainer heeft onder andere te maken met of ze zich voldoende veilig voelen om te leren en fouten te maken, en of ze voldoende bij zichzelf kunnen blijven als de trainer komt kijken.
Indien je er als trainer voor kiest om bij de subgroepen langs te gaan – wat in veel gevallen zeker een meerwaarde heeft -, is het van belang dat je hier als trainer van tevoren helder over bent: waarom loop je rond en wat kunnen de deelnemers van je verwachten?
Wees je ervan bewust dat je als trainer altijd inbreuk maakt als je bij een subgroep langskomt.
Deze didactische vaardigheid wordt uitgebreider beschreven op de Toolbox Trainersvaardigheden in het artikel Didactische vaardigheid: Subgroepen begeleiden.

Didactische vaardigheid: De nabespreking doelgericht begeleiden

Hoe zorg ervoor dat het nabespreken van ervaringen uit opdrachten en oefensituaties niet verzandt in eindeloos verhalen vertellen? Hoe zet je de leerenergie op scherp?
Het leiden van nabesprekingen is misschien wel een van de lastige aspecten van het trainersvak. Belangrijke aandachtspunten voor deze trainersvaardigheid zijn:

• Bereid je nabespreking voor
  Denk in de voorbereiding van je training na over hoe je de nabespreking wilt aanpakken:
  – De werkwijze en structuur van de nabespreking
  – Nabesprekingsvragen
  – Vragen van deelnemers
• Wees doelgericht
  Gebruik het doel van de oefening als leidraad voor je interventies.
• Versterk het groepsleren
  Voor het groepsleren is het vaak leuk en leerzaam om een mede-cursist de feedback te laten geven of het goede antwoord te laten toelichten, in plaats van zelf als trainer meteen te interveniëren.
• Let op de groepsenergie
  Als de nabespreking te lang duurt en niet meer boeiend/leerzaam genoeg is, zakt de energie in de groep. Twijfelt je of je moet afkappen? Kijk dan eens hoe je deelnemers er bij zitten.
• Maak de koppeling met de praktijk
  Laat je deelnemers reflecteren op hun leerervaringen in relatie tot hun werkpraktijk. Wat nemen ze mee en wat gaan ze wanneer toepassen?

Op de Toolbox Trainersvaardigheden in het artikel Didactische vaardigheid: De nabespreking doelgericht begeleiden worden deze aandachtspunten nader toegelicht.

Meer leren over didactische vaardigheden?

Nieuwsgierig naar meer inspiratie, kennis en praktische handvatten voor activerende didactiek? Lees dan:

• Wat is Trainen op de Bovenstroom en Onderstroom?
• 11 interactievormen voor trainers
• 5 tips om een goede trainer te worden
• Programmeerkristal voor effectieve trainingsprogramma’s

Meld je aan voor onze nieuwsbrief en blijf op de hoogte van de nieuwste blogs, tips en artikelen op onze Kennisbank voor coaches, trainers en teamcoaches.

Toolbox voor coaches, trainer en teamcoaches

Meer tools vind je op onze kennisbank onder de Toolbox voor trainers, coaches en teamcoaches. Zoals:

• Toolbox Trainersvaardigheden
• Toolbox Werkvormen Training
• Toolbox Training Ontwikkelen

Opleidingen om je trainingsvaardigheden te ontwikkelen

Zoek je een opleiding waarin je je trainingsvaardigheden gedegen en diepgaand ontwikkelt? Dan kun je bij Blankestijn & Partners terecht in de opleidingen:

• Cursus Didactische Vaardigheden voor Inhoudelijk Experts
• Post-HBO Train de Trainer Opleiding: Trainen met Ziel en Zakelijkheid
• Post-HBO Opleiding Trainer-Coach met Ziel en Zakelijkheid