Wat is trainen op de onderstroom van duurzame inzetbaarheid en hoe werkt het?

In het kort: Hoe train je op patronen in de onderstroom van duurzame inzetbaarheid?

Door deelnemers bewust te maken van belemmerende overtuigingen, emoties en lichaamssignalen, leren zij gedrag duurzaam te veranderen. Een training op de onderstroom koppelt deze onzichtbare patronen altijd aan zichtbaar gedrag in de praktijk. Zo vergroot je de duurzame inzetbaarheid én de effectiviteit van gedragsverandering.

Trainen op de onderstroom van duurzame inzetbaarheid betekent dat deelnemers de overtuigingen, emoties en fysieke signalen onderzoeken die hun duurzame inzetbaarheid verkleinen. Het doorbreken van deze patronen op de onderstroom kan hun duurzame inzetbaarheid enorm vergroten.
In de onderstroom van duurzame inzetbaarheid kun je twee leerlagen onderscheiden: de leerlaag van de patronen en de leerlaag van de zingeving.

In dit blog richt ik mij op de patronen in de onderstroom die de duurzame inzetbaarheid negatief beïnvloeden.
Ik geef je inzicht in veelvoorkomende patronen die de duurzame inzetbaarheid negatief beïnvloeden, en je leest een voorbeeld trainingsprogramma op de onderstroom. Tenslotte beschrijf ik welke trainersvaardigheden je nodig hebt voor trainen op de onderstroom van duurzame inzetbaarheid.
De onzichtbare patronen op de onderstroom dienen in een training altijd gekoppeld te worden aan het zichtbare gedrag op de bovenstroom.

Wat betekent de onderstroom van duurzame inzetbaarheid?

De onderstroom van duurzame inzetbaarheid zijn de onzichtbare patronen in de binnenwereld die het zichtbare gedrag in de buitenwereld in sterke mate beïnvloeden. Patronen in de onderstroom kunnen bestaan uit:

• Mentale overtuigingen en gedachten
  Bijvoorbeeld: ‘Ik mag geen fouten maken’ of ‘Als ik dat uitspreek, dan kan ik die promotie wel vergeten’.
• Gevoelens en emoties
  Bijvoorbeeld: ‘Ik voel me onzeker’ of ‘Ik voel me verdrietig’.
• Fysieke signalen
  Bijvoorbeeld: ‘Ik voel spanning in mijn schouders’ of ‘Mijn adem stokt in mijn keel’.

In een training wordt de onderstroom altijd gekoppeld aan het gedrag op de bovenstroom. Bijvoorbeeld: Wat denk je als je je loopbaanwens gaat bespreken met je leidinggevende? Of Wat neem je waar in je lichaam als je weer die vervelende klus oppakt?
In het blog Wat is trainen op de bovenstroom en onderstroom? kun je hier mee over lezen.

Figuur: De bovenstroom en onderstroom in trainingen duurzame inzetbaarheid

Welke patronen verminderen duurzame inzetbaarheid?

Veel voorkomende patronen bij verminderde duurzame inzetbaarheid zijn:

• Geen aandacht geven aan emoties en lichaamssignalen
• Geen grenzen aangeven
• Eigen behoeften en wensen niet uitspreken
• Slechte balans tussen actie en ontspannen
• Perfectionisme & de innerlijke criticus
• Geen passend stress-level

De onderstroom van duurzame inzetbaarheid bestaat uit overtuigingen, emoties en fysieke signalen, die het zichtbare gedrag op de bovenstroom beïnvloeden. Elk patroon heeft zijn eigen overtuigingen, emoties en fysieke signalen op de onderstroom, en kenmerkend gedrag op de bovenstroom.
Hieronder vind je een korte beschrijving van drie patronen.

Waarom is aandacht voor emoties en lichaamssignalen belangrijk?

Wanneer iemand geen aandacht geeft aan zijn emoties en lichaamssignalen, leeft hij in zijn hoofd en uit verbinding met zijn lijf en gevoel. Het voordeel van dit patroon is dat het lijkt alsof alles ok is, en dat je kunt blijven doen zoals je gewend bent te doen. Als je je lichaamssignalen en gevoelens te lang negeert, kan dit uiteindelijk leiden tot een burn-out.
Emoties en fysieke signalen geven aan dat er iets niet goed voor je is, bijvoorbeeld in de communicatie, het werk dat je doet, de samenwerking of de balans tussen werk en privé.
Wanneer je in een training leert om te luisteren naar de signalen van je lichaam en emoties, en daar effectief over te communiceren, vergroot je je duurzame inzetbaarheid aanzienlijk. De onderstroom in de training duurzame inzetbaarheid richt zich dan op patronen op het emotionele en fysieke leerniveau, gekoppeld aan gedrag op de bovenstroom zoals effectief communiceren over eigen gevoelens.

Waarom vinden mensen het lastig om grenzen aan te geven?

Iedereen kan het woord ‘Nee’ zeggen. Toch vormt nee-zeggen in de praktijk vaak een probleem. Dat komt doordat er op de onderstroom belemmerende patronen zijn. Zo kunnen overtuigingen als ‘Ik moet altijd bereid zijn om iedereen te helpen.’ of ‘Als ik nee zeg, vindt de ander mij niet meer aardig en gaat het ten koste van de relatie.’ ertoe leiden dat iemand zijn grens niet aangeeft. Ook emoties van angst en onzekerheid of fysieke signalen als een knoop in de buik en spanning in de kaken kunnen het aangeven van grenzen sterk beïnvloeden.
In een training kies je of je in de onderstroom aan de slag gaat met de emotionele, mentale of fysieke aspecten van het patroon. Vervolgens doorloop je in de training de vier leerstappen die nodig zijn voor trainen op de onderstroom. In een volgende paragraaf geef ik hiervan een voorbeeld.
Het is belangrijk om in je training de onderstroom altijd te koppelen aan nieuw gedrag inoefenen op de bovenstroom. In dit geval gaat het daarbij om: je grens duidelijk aangeven in verbinding met de ander en met jezelf.

Hoe beïnvloeden perfectionisme en de innerlijke criticus duurzame inzetbaarheid?

Een perfectionist heeft de mentale overtuiging dat hij ‘nooit fouten mag maken’ en dat hij ‘altijd alles perfect op orde moet hebben’. Met deze niet realistische eis aan jezelf leg je jezelf enorm veel druk op bij alles wat je doet.
De innerlijke criticus is het stemmetje in jezelf dat de hele tijd roept dat je het ‘niet goed genoeg doet’. Hiermee maak je jezelf klein en onzeker. Het voelt angstig om nieuwe dingen aan te pakken, die je natuurlijkerwijs niet meteen perfect zult doen.
Het duo van de perfectionist en de innerlijke criticus heeft een enorm negatieve uitwerking op je vitaliteit en werkplezier. Je staat voortdurend onder een interne druk en daarnaast maak je jezelf veel kleiner dan je eigenlijk bent. Dit vermindert de duurzame inzetbaarheid enorm.
In een training op de onderstroom van duurzame inzetbaarheid worden deelnemers zich bewust van hun destructieve overtuigingen en eisen aan zichzelf, en worden ze zich bewust van hun lichaamssignalen. Het werken met subpersonen kan extra inzicht geven in de invloed van de perfectionist en innerlijke criticus, en biedt de mogelijkheid om op zoek te gaan naar subpersonen als de levensgenieter, de realist of de hulpvrager.

Hoe ontwikkel je een trainingsprogramma voor de onderstroom?

Een trainingsprogramma op de onderstroom is opgebouwd uit de leerstappen bewust worden, theoretisch begrijpen, hulpbron aanboren en toepassen in de praktijk.

Hoe maak je deelnemers bewust van hun patroon? – Leerstap 1

Veel mensen zijn zich niet of weinig bewust van hun patronen in de onderstroom en de impact daarvan op hun handelen. Daarom is in een training de eerste leerstap dat de deelnemers zich bewust worden van hun patroon dat de vitaliteit en duurzame inzetbaarheid vermindert.

Hoe help je deelnemers hun patroon begrijpen? – Leerstap 2

Vervolgens help je de deelnemers om hun patroon theoretisch te begrijpen. Hiervoor kiest de trainer een theorie of model dat past bij de deelnemers en de inhoud van de training. Tijdens zijn uitleg koppelt de trainer de theorie aan voorbeelden van deelnemers die in de eerste leerstap besproken zijn.

Hoe doorbreek je een belemmerend patroon? – Leerstap 3

Om het belemmerende patroon te doorbreken gaat de trainer met de deelnemers op zoek naar een interne hulpbron. Dit wordt doorgaans inzichtelijk gemaakt vanuit het theoretisch kader.
Zo kan de hulpbron bestaan uit een overtuiging die de duurzame inzetbaarheid versterkt, een behoefte die onder het gevoel schuilgaat of een gegronde lichaamshouding waardoor de deelnemer meer in verbinding is met zijn eigen lichaamssignalen.

Hoe oefen je nieuw gedrag in de praktijk? – Leerstap 4

De hulpbron op de onderstroom is bedoeld om de duurzame inzetbaarheid van de deelnemer te versterken. Dit komt tot uiting in zijn zichtbare gedrag op de bovenstroom. Daarom oefenen de deelnemers tijdens de training om hun hulpbron bewust mee te nemen naar gedrag in de praktijk.

Zo versterkt het onderzoeken en doorbreken van een patroon op de onderstroom het inzetten van nieuw gedrag dat de duurzame inzetbaarheid vergroot. De onderstroom versterkt de bovenstroom.

Figuur: De leercirkel van patronen in impactvolle trainingen duurzame inzetbaarheid

Hoe ziet een trainingsprogramma op de onderstroom eruit?

De focus van de training

• Het gaat om een Training Duurzame Inzetbaarheid, met als thema: Grenzen aangeven
• Er is gekozen om het patroon op de onderstroom te onderzoeken op het mentale niveau

Je kunt de leercirkel van patronen op de onderstroom dan bijvoorbeeld als volgt verwerken in een trainingsontwerp:

• Leerstap Bewust worden belemmerend patroon
  • Voorbereidingsopdracht: reflectie op gedachten tijdens praktijkervaringen
  • Startoefening: Uitwisselen gedachten tijdens praktijkervaringen
    • Voorbeeld waarin je je grens niet hebt aangegeven – Wat heb je gedacht?
    • Voorbeeld waarin je je grens hebt aangegeven – Wat heb je gedacht?
• Leerstap Theoretische kennis over patroon
  Uitleg RET-ABC en 5 RET-denktypes met gebruik van praktijkvoorbeelden van deelnemers.
• Leerstap Zelfinzicht belemmerend patroon
  Werkvorm Eigen RET-ABC maken van praktijksituatie waarin deelnemer zijn grens niet heeft aangegeven. Gebruik hierbij de praktijksituatie uit de voorbereidingsopdracht.
• Leerstap Hulpbron aanboren & versterken
  Helpende gedachte formuleren die ondersteunend is bij het grens aangeven, met de werkvorm Het RET Uitdaagparcours.
• Leerstap Hulpbron inzetten in praktijksimulatie
  Uitspelen praktijksituaties waarbij de helpende gedachte wordt meegenomen als hulpbron. Gebruik hierbij de 10 tips voor leerzame rollenspellen.

Hoe verbind je de onderstroom en bovenstroom in een training?

In een training zet je de onderstroom op de kaart omdat dit bijdraagt aan een duurzame gedragsverandering. De gedragsverandering is dus het uiteindelijke doel, en het zelfonderzoek op de onderstroom staat ten dienste daarvan.
Voor de gedragsverandering is het ook noodzakelijk dat de deelnemers bekwamer worden in het nieuwe gedrag, bijvoorbeeld het duidelijk en in verbinding de eigen grens aangeven, en de daarvoor benodigde vaardigheden leren. Hiervoor is een leercirkel op de bovenstroom nodig, met zijn eigen leerstappen.
Zo ontstaat een dubbel loop trainingsprogramma dat bestaat uit een leercirkel op de onderstroom en een leercirkel op de bovenstroom. Beide leercirkels komen samen in de leerstap van de praktijk, waarmee je de transfer naar de praktijk borgt. Zo kun je de helpende gedachte uit de onderstroom bijvoorbeeld meenemen naar het rollenspel, de praktijksimulatie. In mijn blog Rationele EffectiviteitsTraining en Rollenspel leg ik dit uitgebreider uit.

Figuur: Double loop training duurzame inzetbaarheid ontwerpen met leercirkel op onderstroom en leercirkel op bovenstroom

Welke trainersvaardigheden heb je nodig voor trainen op de onderstroom?

Wanneer je wilt trainen op de onderstroom van professionele en persoonlijke ontwikkeling heb je kennis en inzicht nodig van de leerlagen in de onderstroom vanuit verschillende theorieën en methodieken.
Je kunt deelnemers coachend trainen bij het bewust worden en onderzoeken van hun overtuigingen, emoties of fysieke signalen, bij hun empowerment door het aanboren van een interne hulpbron en bij het meenemen van de hulpbron op de onderstroom naar het inzetten van effectief gedrag op de bovenstroom.
Dit betekent ook dat je de kern van een patroon kunt blootleggen, en het ongemak dat daarbij hoort kunt verduren. Je hebt inzicht in de leerstappen die horen bij trainen op de onderstroom en kunt deze vertalen in een kernachtig en impactvol trainingsprogramma.

Wil je weten welke trainersvaardigheden je nog meer nodig hebt om een impactvolle trainer te worden? Lees dan het blog Trainersvaardigheden voor trainen op bovenstroom en onderstroom.

Waar leer je trainen op de onderstroom?

In de NOBTRA erkende Post-HBO Train de Trainer Opleiding Trainen met Ziel en Zakelijkheid van Blankestijn & Partners ontwikkel je trainerscompetenties voor het trainen op de bovenstroom en onderstroom van professionele en persoonlijke ontwikkeling. Je oefent veelvuldig in de rol van trainer, krijgt concrete en verdiepende feedback, en versterkt je impact als trainer door je persoonlijk ontwikkeling.
Je leert impactvolle trainingsprogramma’s ontwikkelen volgens het model van single, double en triple loop trainen. Aan het eind van deze Train de Trainer Opleiding ontwikkel je een eigen training op de onderstroom en bovenstroom (met supervisie) en geef je deze training in de praktijk.

Veelgestelde vragen

Wat is de onderstroom van duurzame inzetbaarheid?

De onderstroom bestaat uit overtuigingen, emoties en lichaamssignalen die bepalen hoe iemand zich gedraagt op het werk. Door deze patronen te onderzoeken ontstaat duurzame gedragsverandering.

Waarom is trainen op de onderstroom belangrijk?

Trainen op de onderstroom is belangrijk, omdat veel gedrag wordt aangestuurd door onbewuste patronen. Voor duurzame gedragsverandering is alleen nieuw gedrag oefenen is vaak onvoldoende. De training krijgt impact als ook de patronen op de onderstroom worden aangepakt.

Welke patronen komen het vaakst voor?

Veel voorkomende patronen bij verminderde duurzame inzetbaarheid zijn perfectionisme, geen grenzen aangeven, emoties negeren, eigen behoeften niet uitspreken en een ongezonde balans tussen inspanning en herstel.

Hoe koppel je de onderstroom aan de praktijk?

In een training koppel je de onderstroom aan gedrag in de praktijk door deelnemers eerst inzicht te geven in hun patronen en vervolgens nieuw gedrag te oefenen in praktijksimulaties en rollenspellen.

Welke trainersvaardigheden zijn nodig voor trainen op de onderstroom?

Een trainer heeft coachende trainersvaardigheden nodig, kennis en methodieken over overtuigingen, emoties en lichaamsgewaarzijn, en vakmanschap in het begeleiden van mentale, emotionele en lichamelijke leerprocessen. Hij kan de kern van een patroon blootleggen, en het ongemak dat daarbij hoort verduren.

Auteur: Silvia Blankestijn

Trainer, opleider en specialist in train de trainer opleidingen. Meer dan 35 jaar ervaring met het opleiden van trainers op het gebied van duurzame inzetbaarheid, leiderschap en persoonlijke ontwikkeling.

Meer leren over trainen op de bovenstroom en onderstroom?

Nieuwsgierig naar meer kennis en inspiratie over trainen op de bovenstroom en onderstroom van duurzame inzetbaarheid? Lees dan:

• Single, Double en Triple Loop Trainen
• Hoe word je trainer in duurzame inzetbaarheid?
• Trainersvaardigheden voor trainen op bovenstroom en onderstroom
• Wil je trainer leiderschapstrainingen worden? | Blankestijn&Partners
• Trainer, Coach: Waar is hier de nooduitgang?

Meld je aan voor onze nieuwsbrief en blijf op de hoogte van de nieuwste blogs, tips en artikelen op onze Kennisbank voor coaches, trainers en teamcoaches.

Toolbox voor coaches, trainer en teamcoaches

Meer tools vind je op onze kennisbank onder de Toolbox voor trainers, coaches en teamcoaches. Zoals:

• Toolbox Trainersvaardigheden
• Toolbox Werkvormen Training
• Toolbox Training Ontwikkelen

Opleidingen om je trainersvakmanschap te verdiepen en versterken

Zoek je een opleiding waarin je je trainingsvaardigheden gedegen en diepgaand ontwikkelt? Dan kun je bij Blankestijn & Partners terecht in de opleidingen:

• Post-HBO Train de Trainer Opleiding: Trainen met Ziel en Zakelijkheid
• Post-HBO Opleiding Trainer-Coach met Ziel en Zakelijkheid
• Opleiding Transactionele Analyse voor Trainers en Coaches