Wat betekent systemisch werken in teamcoaching?

In het kort: wat is systemisch werken in teamcoaching?

Systemisch werken in teamcoaching betekent dat je teampatronen onderzoekt vanuit het grotere systeem waarvan het team deel uitmaakt. Een systemisch teamcoach kijkt naar de onderstroom, werkt met de drie systemische principes, stelt systemische vragen en kan teamopstellingen inzetten. Daarbij zijn fenomenologisch waarnemen, systemisch contracteren, uitzoomen naar het systemische krachtenveld en bewustzijn van de eigen magische en dienende plek belangrijke vaardigheden.

Wat betekent systemisch werken in teamcoaching voor de teamcoach?

Systemisch werken in teamcoaching betekent dat een teamcoach

• Diepgaand inzicht heeft in de 3 systemische principes
• Fenomenologisch waarneemt wat opvalt in de teamsamenwerking
• Systemische vragen stelt
• Systemische teampatronen op de onderstroom onderzoekt
• Bewust is van zijn magische en dienende plek
• Teamopstellingen inzet om beweging te creëren in de teampatronen
• Uitzoomt naar het systemisch krachtenveld van het team.

Wat is systemisch werken?

Systemisch werken is een begeleidingsvorm waarbij de patronen van een individu of team worden onderzocht vanuit het besef dat iedereen deel uitmaakt van meerdere systemen, en dat het gedrag een antwoord is op wat iemand of een team aantreft in een systeem. In systemisch werken wordt veel gebruik gemaakt van werkvormen voor systemische opstellingen.

Wat is de onderstroom in teams?

Met de onderstroom in een team bedoelen we de onzichtbare patronen die het zichtbare gedrag op de bovenstroom beïnvloeden. Zo bestaat de onderstroom van een team bijvoorbeeld uit emoties, loyaliteiten, overtuigingen, geheimen, onbesproken issues, normen en waarden.

Wat is teamcoaching?

Teamcoaching is erop gericht de samenwerking in het team te verbeteren door de teamkracht te versterken en ineffectieve teampatronen te doorbreken. Teamcoaching kan zicht richten op de bovenstroom en de onderstroom van de teamsamenwerking.

Wat is systemisch teamcoachen?

In systemisch teamcoachen worden de teampatronen onderzocht vanuit het besef dat het team onderdeel uitmaakt van een groter systemisch krachtenveld, en dat de teamsamenwerking het systemisch krachtenveld beïnvloedt en omgekeerd.

Wat is een teamopstelling?

Een teamopstelling is een krachtige systemische werkvorm voor teamcoaching waarmee de teamleden diepgaand inzicht krijgen in hun teampatroon en de impact van het patroon ervaren. Een teamopstelling brengt begrip en verbinding, en nodigt uit om te bewegen naar een effectievere samenwerking.

Opleiding Post-HBO Teamcoach Opleiding Systemisch Werken

Kernachtig interveniëren in team- en organisatiedynamiek

Leer jezelf als belangrijkste coachingsinstrument in zetten en vergroot je je systemische interventiekunde.

Bekijk de Opleiding

Wat is de kracht van systemisch werken in teamcoaching?

De kracht van systemisch werken in teamcoaching is dat het teampatronen snel en diepgaand bloot legt. Het inzetten van een teamopstelling die naadloos aansluit bij de gecontracteerde leerdoelen van het team, vormt hierbij een belangrijke basis. De teamopstelling gaat dan over hét thema waardoor de teamsamenwerking moeizaam verloopt; tevens het thema dat de gemoederen in het team bezig houdt.
De teamopstelling maakt dan inzichtelijk wat iedereen vaak al wist of onbewust aanvoelde. Een teamopstelling voegt niets nieuws toe aan de situatie, de kracht is dat het patroon helder zichtbaar wordt. Dit is vaak confronterend, kan ook veel emotie los maken en ook verwijten ‘zie je wel …’, ‘geen wonder dat ik last heb van jouw … gedrag’.

Wat is de uitdaging van systemisch werken in teamcoaching?

De uitdaging van systemisch werken in teams komt in beeld wanneer je de vinger haarfijn op de zere plek van de teamsamenwerking legt. Het teampatroon waar alle teamleden emotioneel bij betrokken zijn, wordt akelig zichtbaar en roept bij diverse teamleden direct emoties op.
Het vraagt van de systemisch teamcoach dat hij emotionele interacties tussen teamleden kan begeleiden naar een impactvol leermoment. Hiervoor is het nodig dat hij het team kan begeleiden in een open en eerlijk gesprek over de huidige teampatronen, zodat meer inzicht en onderling begrip ontstaat.
Voor deze uitdagende en intense situaties tijdens systemische teamcoaching heeft de teamcoach systemische vaardigheden nodig én ook groepsdynamische teamcoaching competenties. Met name het omgaan met storingen in de groep is hierbij een belangrijke vaardigheid voor de teamcoach.

Past systemisch teamcoachen bij ieder team?

Systemisch werken in teamcoaching kun je in de meeste teams en sectoren inzetten, ook al zijn ze (nog) niet gewend aan systemisch werken. Onbekend maakt vaak onbemind. Maar, zoals bij elke methodiek of werkvorm die je inzet tijdens je teamcoaching, wordt het succes van de werkvorm of opstelling bepaald door de mate waarin deze is afgestemd op de teamcoachvraag en de leerbehoeften van het team.
Als het thema en de op te stellen elementen van je teamopstelling 1-op-1 aansluiten bij hét hot-item van het team, gaat iedereen erin mee. Ze snappen waar ze mee aan de slag gaan, dus geen zweverig gedoe, maar krachtige inzichten op het thema waar ze elke dag last van hebben.

Dit houdt niet in dat systemisch werken bij elke teamcoachingsvraag een passende keuze is. Let daarbij op

• De leerdoelen van het team en de fase teamontwikkeling
  In de eerste fase van teamontwikkeling (M1-team) is vaak structuur en duidelijkheid nodig, als basis voor een goede samenwerking. Systemisch werken is dan niet van toepassing.
  In de volgende ontwikkelingsfase (M2-team) worden de patronen in de teamsamenwerking zichtbaar. Hier kan systemisch werken helpen om de diep ingesleten systemische patronen te onderzoeken.
  Om een M3- of M4-team te ondersteunen naar een betere samenwerking met hun omgeving, is het onderzoeken van het systemisch krachtenveld waarin het team acteert van grote toegevoegde waarde.
• De (systemische) contractering voor de teamcoaching
  Tijdens de contractering van de teamcoaching breng je de huidige en gewenste teamsamenwerking in kaart met de opdrachtgever en de teamleden. Hieruit komen de thema’s en doelen voor de teamcoaching voort. Hierbij is het van belang dat je deze doelen onderscheidt in doelen op de bovenstroom (inzetten van effectiever samenwerkingsgedrag) en de onderstroom (onderzoeken van de patronen die het samenwerkingsgedrag beïnvloeden).
  Systemisch werken richt zich op de onderstroom, en is niet aan de orde als de contractering alleen gericht is op de bovenstroom.

Als teamcoach is het dus belangrijk om een brede gereedschapskist aan methodieken in te kunnen zetten. Ter inspiratie beschrijf ik 7 Team Interventies voor Teamcoaching.

Hoe onderzoek je teamdynamieken vanuit systemisch werken?

De 3 systemische wetmatigheden helpen om de teamdynamieken waar te nemen:

• Systemische wetmatigheid Ordening
  De verticale ordening in een team en organisatie is vastgelegd in het organigram. Wanneer deze ordening niet wordt geleefd, bijvoorbeeld doordat een teamlid de plek en taken van de manager of een collega (deels) overneemt, geeft dit onrust in het systeem.
  De horizontale ordening in het team kan vanuit verschillende perspectieven worden bekeken, zoals: Hoe lang werk je al in dit team of deze organisatie? of Wat is je toegevoegde waarde voor de nieuwe manier van werken? Wanneer teamleden de onderlinge ordening vanuit verschillende perspectieven ervaren, kan dit schuring geven in de samenwerking.
  Bijvoorbeeld: “In een MT nam een externe adviseur structureel de rol van de HR-manager over. In een teamopstelling werd duidelijk dat deze verstoring in de ordening de kracht van de MT enorm verkleinde.”
  Een veel voorkomend systemisch patroon in de ordening is Triangulatie in familiesystemen en organisatiedynamieken.
• Systemische wetmatigheid Erbij horen – insluiten en uitsluiten
  De systemische wetmatigheid erbij horen heeft betrekking op mensen, maar ook op thema’s, doelen of bijvoorbeeld visie. Zo kan binnen een team één teamlid door de andere teamleden worden uitgesloten, bijvoorbeeld omdat hij zich niet gedraagt conform hun waarden of gedrag inzet dat in hun allergie zit.
  Binnen een team kunnen ook bepaalde onderwerpen taboe zijn; ‘daar hebben we het hier niet over’, of bepaalde teamdoelen worden ingesloten en andere teamdoelen worden genegeerd (uitgesloten). In de visie van het team of de organisatie zitten elementen die worden ingesloten, maar in elke ‘Ja’ zit ook een ‘Nee’.
  Uitsluiting brengt vaak grote onrust en een remmend effect op nieuwe ontwikkelingen, ook als het uitsluiten onbewust gebeurt.
  Bijvoorbeeld: “De roep van het team Kwaliteitszorg om een professionele onderbouwing van een nieuwe werkwijze, werd door het MT voortdurend genegeerd (uitgesloten). Hierdoor ging het team steeds meer dwarsliggen bij de implementatie, wat binnen het grotere systeem heel veel energie kostte.”
• Systemische wetmatigheid Balans in geven en nemen
  Binnen een team kunnen er grote verschillen zijn in het dragen van verantwoordelijkheden, het geven en ontvangen van complimenten of feedback, salaris, de hoeveelheid energie en enthousiasme die in het werk wordt gestoken, … Een disbalans in geven en nemen tussen de teamleden onderling, tussen de teamleden en de manager, of tussen het team en de organisatie als geheel, kan tot grote demotivatie, irritatie of soms ook burn-out leiden.
  Bijvoorbeeld: “Twee teamleden hebben vol enthousiasme veel overgewerkt om een nieuw project succesvol gerealiseerd te krijgen. Ze krijgen van niemand in het team, noch van het management een compliment of een andere vorm van waardering.”

Welke vaardigheden heeft een systemisch teamcoach nodig?

Een vakbekwaam systemisch teamcoach beheerst de volgende systemische vaardigheden:

1. Fenomenologisch waarnemen
   Je neemt waar wat er is, zonder interpretatie, zonder analyse en zonder oordeel. Je kijkt, ruikt, voelt, hoort, luistert, en neemt bij jezelf waar wat je opvalt. Zonder dit te willen duiden, open voor alles wat zich aandient.
2. Diepgaand inzicht in systemische wetmatigheden & teampatronen
   Je kent en herkent de 3 systemische wetmatigheden en gebruikt ze als hulpmiddel om de teampatronen in kaart te brengen. Daar waar sterke verstoringen zijn in het naleven van deze systemische wetmatigheden ontvouwen zich de teampatronen.
3. Uitzoomen naar de systemische context
   In systemisch werken onderzoek je de ontwikkeldoelen van het team binnen een grotere systemsiche context dan het team zelf. Je zoomt dus uit en verruimt het blikveld: welk systemisch krachtenveld bïnvloedt het functioneren van het team, en ook: zijn de acties van het team versterkend voor het grotere systeem?
4. Systemisch contracteren
   In de contracteringsfase van de teamcoaching ontvouwen zich al systemische patronen, ook in de interactie tussen jou als teamcoach en de opdrachtgever of het team. Systemisch Contracteren betekent daarom niet alleen contracteren op de inhoud, maar ook op de rol en verantwoordelijkheden die ieder inneemt.
5. Systemische vragen stellen
   Systemische vragen zijn vaak gekoppeld de 3 systemische wetmatigheden, en helpen om het teampatroon te onderzoeken en doorvoelen. Bijvoorbeeld: Wat geef jij voorrang in deze situatie? (ordening), Wie geef jij geen aandacht? (erbij horen) of Wie of wat kost jou energie?
6. Teamopstellingen begeleiden
   Een teamopstelling begeleiden vraagt om deelvaardigheden als: het kiezen van een passende opstelling, het introduceren van een systemische oefening, het creëren van een bedding van vertraging en bewustzijn, het structureren van de bespreking van de teamopstelling, het begeleiden van de overgang van huidige naar gewenste situatie.
7. Teamcoachen vanuit het Lege Midden
   Wanneer je als teamcoach aanwezig bent vanuit het Lege Midden, ben je diepgaand in verbinding met jezelf en sluit je alles wat zich aandient in. Je bent aanwezig vanuit een grondhouding dat alles wat er is in het team en bij alle teamleden ok is, en dit is voelbaar voor de teamleden.

Wat is de magische plek in systemisch teamcoachen?

Wanneer je als teamcoach handelt vanuit je gewoontegedrag en je comfortzone, handel je in systemische termen vanuit je magische plek. Je magische plek is de plek die je innam in je gezin van herkomst, met de daarbij behorende taken en verantwoordelijkheden. In je rol van teamcoach neem je gemakkelijk eenzelfde plek in; je magische plek.
Bijvoorbeeld: “Jij zorgde als kind voor de vrolijkheid en luchtigheid in het gezin, en nu zorg je ook als teamcoach voor de vrolijke noot en dat de teamcoaching niet te zwaar wordt.”
Op je magische plek heb je ook kwaliteiten ontwikkelt, waar je als teamcoach vaak op gevraagd wordt.
In het blog 5 Verleidelijke Valkuilen van Teamcoaches vind je aan aantal veel voorkomende valkuilen van teamcoaches, met tips om je impact te vergroten.

Wat wordt bedoeld met de dienende plek van de teamcoach?

Bij de gaven van je magische plek hoort ook een opgave, je ontwikkelpunt. Wanneer je je ontwikkelpunt toevoegt aan de kwaliteiten van je magische plek, krijg je als teamcoach meer impact op de teamontwikkeling. In systemisch werken noemen we dit je dienende plek.
Bijvoorbeeld: “De kwaliteiten van je magische plek zijn: zorgen voor een veilige bedding en persoonlijke aandacht voor alle teamleden. Voor het innemen van zijn dienende plek ontwikkelt de teamcoach de kwaliteit de spiegel voorhouden.”
Het innemen van je dienende plek als teamcoach betekent dus niet dat je je magische plek uitsluit. Het betekent dat je je magische plek volledig omarmt én hier een kwaliteit aan toevoegt, waardoor je meer dienend kunt zijn aan de doelen van de teamcoaching.

Wat vraagt het begeleiden van teamopstellingen van de teamcoach?

Het begeleiden van teamopstellingen vraagt van de teamcoach hoogwaardig systemisch vakmanschap én de kunst om zichzelf als instrument in te zetten vanuit zijn dienende plek.
Het begeleiden van een teamopstelling waarin de teamleden inzicht krijgen in hun systemische teampatronen én een beweging maken in het doorbreken van deze patronen, vraagt van de teamcoach dat hij

• Een teamopstelling kiest die voluit ten dienste staat van het gecontracteerde teamdoel.
• De op te stellen elementen bepaalt in afstemming met het team
• De teamopstelling stap voor stap opbouwt en begeleidt
• Zijn eigen aanwezigheid inzet om de teamleden mee te nemen naar vertraging en verbinding met zichzelf
• Holding space creëert voor het systemische proces en iedereen die daarbij betrokken is
• Rake systemische vragen stelt om het teampatroon te onderzoeken
• Het bespreken van de teamopstelling kan structureren
• Emoties en emotionele interactie tussen de teamleden liefdevol en lerend kan begeleiden
• Aanwezig is vanuit het Lege Midden
• De teamleden kan begeleiden bij het doorbreken van het teampatroon en alles wat dit bij hen oproept
• Het team ondersteunt bij het verankeren van de inzichten
• In het teamcoaching programma een passend vervolg kan geven aan de systemische inzichten op de onderstroom, bijvoorbeeld door het inoefenen van het nieuwe gedrag op de bovenstroom.

Hoe versterkt groepsdynamisch teamcoachen systemisch werken in teams?

Groepsdynamisch en systemisch werken met teams kunnen elkaar om diverse manier aanvullen en versterken, zoals:

• Inzoomen en uitzoomen
  Systemisch werken en groepsdynamisch werken vullen elkaar aan in het onderzoeken van de teampatronen. Vanuit systemisch werken zoom je uit naar het grotere systemische krachtenveld dat de teampatronen beïnvloedt, terwijl je vanuit de groepsdynamica inzoomt op de kern van het patroon binnen het team en de teamleden. Juist door de combinatie van inzoomen en uitzoomen wordt je teamcoaching extra krachtig.
• Wat is passend bij de teamcoaching-doelen?
  De kracht van systemisch teamcoachen is dat het de vinger snel en diepgaand op de kern van het teampatroon legt. Dit is echter niet bij elke teamcoachingsvraag aan de orde. Groepsdynamisch teamcoachen is dan een passender ingang, die soms gevolgd kan worden door een systemische teamopstelling.
• Omgaan met emoties tijdens een teamopstelling
  Een teamopstelling legt het teampatroon bloot waar alle teamleden betrokken bij zijn, en dus ook emoties bij hebben. Die emoties maken dat de bespreking van de ervaringen in de systemische opstelling gepaard kunnen gaan met verwijten, interpretaties of oordelen. Om hier op een respectvolle én lerende manier mee om te gaan, heeft de teamcoach ook vaardigheden nodig vanuit het groepsdynamisch teamcoachen.
• De systemische onderstroom en zichtbare gedragsverandering
  Door het systemisch onderzoeken van de teampatronen, krijgen de teamleden diepgaand inzicht in de onderstroom in het team en in zichzelf. Het omzetten van dit inzicht naar nieuw gedrag vraagt in de meeste gevallen ook het inoefenen van dit nieuwe samenwerkingsgedrag en het intrainen van de vaardigheden die daarbij horen. Op deze manier dragen systemisch én groepsdynamisch teamcoachen samen bij aan een concreet zichtbare gedragsverandering in de praktijk.
  In het blog Teamopstelling Communicatiestijlen in Teamcoaching Programma wordt geïllustreerd hoe systemisch werken met teams en groepsdynamische teamcoachen elkaar versterken naar succesvolle versterking van de teamsamenwerking.
  Wil je meer lezen over groepsdynamica? Lees dan het blog Groepsdynamica in teamcoaching.

Veel gestelde vragen over systemisch werken in teamcoaching

Wanneer gebruik je systemisch werken in teamcoaching?

Systemisch werken is bij uitstek geschikt wanneer in het team sprake is van ineffectief gedrag dat zich herhaalt. Dit wijst op diepere systemische patronen die leiden tot herhalend ineffectief gedrag.

Wanneer gebruik je systemisch werken niet in teamcoaching?

Systemisch werken is contraproductief wanneer het team vooral behoefte heeft aan het inoefenen van samenwerkingsvaardigheden en er geen belemmerende patronen op de onderstroom zijn om het nieuwe gedrag in te zetten.
Ook bij een gemotiveerd, startend team is systemisch werken doorgaans niet aan de orde, omdat er nog geen patronen op de onderstroom zijn ontwikkeld.

Wat zijn voorbeelden van teamopstellingen?

Op onze online Kennisbank vind je diverse voorbeelden van teamopstellingen, die uitgebreid beschreven worden. Zoals Teamopstelling met de Belbin Methode, de Teamopstelling Communicatiestijlen en de Opstelling Systemisch Krachtenveld.

Wat is een voorbeeld van een programma voor systemisch werken in teamcoaching?

In het blog Teamopstelling Communicatiestijlen in Teamcoaching Programma vind je een voorbeeldprogramma dat illustreert hoe je systemisch werken in teams combineert met groepsdynamisch teamcoachen, om te komen tot een impactvol teamcoaching programma.

Wat zijn de voordelen van systemisch werken in teams?

Het voordeel van systemisch werken in teams is dat de teampatronen op de onderstroom snel en kernachtig op tafel komen, en dat teampatronen worden onderzocht in relatie tot een grotere systemische context.

Wat zijn de nadelen van systemisch werken in teams?

Systemisch werken is gericht op de onderstroom en niet op de bovenstroom van de teamsamenwerking. Om dit nadeel te ondervangen is het aan te bevelen om systemisch teamcoachen altijd te combineren met groepsdynamisch teamcoachen op de bovenstroom.

Over de auteur: Silvia Blankestijn

Trainer, opleider en specialist in opleidingen. Meer dan 35 jaar ervaring met het opleiden van coaches, trainers en teamcoaches in het ontwikkelen van professionele vaardigheden.

Hoe leer je systemisch werken in teamcoaching?

In onze Post-HBO Teamcoach Opleiding: Systemisch Werken met Teams leer je systemisch kijken naar teampatronen en de systemische context van het team, je ontwikkelt systemische teamcoachingsvaardigheden, leert uiteenlopende teamopstellingen vakbekwaam begeleiden en werkt in je persoonlijke ontwikkeling diepgaand aan het innemen van je dienende plek als teamcoach.

Waar lees je meer over systemisch werken in teamcoaching?

Nieuwsgierig naar meer inspiratie, kennis en praktische handvatten voor systemisch werken in teamcoaching? Lees dan:

• Systemisch Coachen: Contracteren in Teamcoaching
• Triangulatie in familiesystemen en organisatiedynamieken
• 5 Verleidelijke Valkuilen van Teamcoaches

Meld je aan voor onze nieuwsbrief en blijf op de hoogte van de nieuwste blogs, tips en artikelen op onze Kennisbank voor coaches, trainers en teamcoaches.

Welke toolbox is er voor coaches, trainer en teamcoaches?

Meer tools vind je op onze kennisbank onder de Toolbox voor trainers, coaches en teamcoaches. Zoals:

• 56x Systemisch Coachen en Opstellingen
• 39 Werkvormen voor Teamcoaching: Systemisch, Groepsdynamica, Boven- en Onderstroom
• 17 Persoonlijke Ontwikkeling Opdrachten voor Teamcoaches

Zoek je een opleiding waarin je meer leert over systemisch coachen en/of teamcoachen? Dan kun je bij Blankestijn & Partners terecht in de opleidingen:

• Teamcoach Opleiding Systemisch Werken
• Systemisch Coachen met Familieopstellingen
• Training Teamcoaching en Groepsdynamica