Reactief of proactief handelen bij werkdruk en stress

In het kort: Wat is het verschil tussen proactief en reactief gedrag?

De termen proactief en reactief gedrag zijn geïntroduceerd door Stephen Covey in zijn wereldberoemde boek ‘The seven habits of highly effective people’.
Onder proactief gedrag verstaat Covey handelen vanuit je waarden, en reactief gedrag definieert hij als handelen vanuit je emoties.

Hoe herken je proactief en reactief handelen in de praktijk?

Stel je voor: iemand zegt iets tegen je op een manier waar je je aan ergert. Laat je je reactie op dat moment leiden door je gevoel van irritatie (reactief gedrag) of handel je vanuit je waarde respectvol (proactief gedrag).
Zeker wanneer een dergelijke situatie zich afspeelt in een setting waarin je veel stress of een hoge werkdruk ervaart, is de kans groot dat je je instinctief laat leiden door je gevoel. Je reageert dan bijvoorbeeld geïrriteerd, bot of kortaf.
De kunst van het proactief handelen is om ook in stressvolle situaties bewust te kiezen welk gedrag je inzet. Vanuit de waarde respectvol blijf je zonder oordeel in verbinding met de ander, waardoor de toon van je reactie geheel anders zal klinken.

Wat zegt de theorie van Stephen Covey over proactief en reactief gedrag?

Reactieve mensen reageren zonder nadenken op een ander. Als je in een stressvolle situatie je hoofd er niet bijhoudt, betekent dit al snel dat je reageert ‘vanuit je onderbuik’. Je wordt emotioneel geraakt door de ander en hoe sterker de ander je geraakt heeft, hoe emotioneler je reactie. Er gebeurt iets in je omgeving (de stimulus voor je handelen) en ‘automatisch’ volgt je reactie (jouw respons, in dit geval vanuit je emotie). Dit wordt schematisch als volgt weergegeven:

Figuur: Reactief gedrag

De ander doet in jouw ogen vervelend, oneerlijk, arrogant, … Dit is de stimulus. In een reactief scenario heb je het gevoel dat je geen keuze hebt hoe je reageert. Je bent ervan overtuigd dat jouw manier van handelen wordt bepaald door de stimulus van de ander. Jouw respons wordt één op één bepaald door het gedrag van de ander. Dat je zelf een weldenkend mens bent, is op zo’n moment even buiten beeld. Je laat je meeslepen door ‘de situatie’.
Maar ook al is het lastig, het is juist zo kenmerkend voor ons mensen dat we zelf kunnen bepalen hoe we ons gedragen. Deze keuzevrijheid onderscheidt ons van de andere dieren. Als we willen, en hard ons best doen, kúnnen we ons proactief gedragen. Je gebruikt dan het moment tussen de stimulus en jouw reactie om bewust te kiezen welk gedrag je inzet. Dit wordt schematisch als volgt weergegeven:

Figuur: Proactief handelen

Hoe helpt zelfreflectie om proactiever te handelen?

Proactief handelen betekent dat je verantwoordelijkheid neemt voor je eigen gedrag.
Reactieve mensen zeggen bijvoorbeeld ‘Ik werd boos, omdat jij … (niet naar me luisterde, weer met hetzelfde verwijt kwam, of …’. Proactieve mensen zijn zich ervan bewust dat ze in elke situatie een keuze hebben, een keuze hoe je wilt reageren en een keuze of je dit gedrag ook daadwerkelijk inzet. Het vermogen om een impuls ondergeschikt te maken aan een waarde is het kenmerk van iemand die proactief in het leven staat. Dat is niet makkelijk. Sterker nog: in stressvolle situatie of situaties waarin je onder hoge werkdruk moet handelen is dat vaak een enorme opgave.

Post-HBO Opleiding Stress en Burn-out Coach (NOBCO practitioner)

Verdiepende en praktijkgerichte opleiding tot stress en burn-out coach en NOBCO erkend coach

Je leert stress en burn-out trajecten professioneel en verdiepend begeleiden op boven-en onderstroom van de coachvraag, ontwikkelt je coachingscompetenties op Europees NOBCO practitioner niveau, en versterkt je persoonlijke impact als coach.

Bekijk de opleiding

Om te groeien in proactief handelen in lastige situaties is zelfreflectie een belangrijk instrument. Je gaat dan leren

• Herkennen wanneer je vanuit je emoties en geraaktheden hebt gehandeld
• Herkennen wanneer je de neiging hebt om vanuit je emoties en geraaktheden te reageren
• ‘Tot tien tellen’ om bewust je reactie te kunnen kiezen
• Bewust te zijn van je kernwaarde die in deze situatie in de knel dreigt te komen
• Gedrag te kiezen dat congruent in met deze kernwaarde.

Hoe kun je als coach oefenen met proactief handelen vanuit je waarden?

Kies een situatie waar je achteraf niet tevreden was of spijt had van je handelen. Welke waarde heb je in deze situatie niet geleefd? Welk gedrag zou je vanuit deze waarde inzetten in de situatie?

Veelgestelde vragen over proactief en reactief gedrag

Wat is het verschil tussen proactief en reactief gedrag volgens Stephen Covey?

Volgens Stephen Covey betekent reactief gedrag dat je je reactie laat bepalen door emoties en gebeurtenissen in je omgeving. Bij proactief gedrag kies je bewust hoe je handelt, vanuit je persoonlijke waarden. Het belangrijkste verschil is de ruimte die je neemt om je reactie zelf te bepalen.

Wat is een voorbeeld van reactief gedrag?

Stel dat een collega iets zegt waar je je aan ergert. Als je direct boos of kortaf reageert vanuit je irritatie, vertoon je reactief gedrag. Je laat je reactie dan sterk bepalen door wat de ander zegt en door de emotie die dat bij je oproept.

Wat is een voorbeeld van proactief handelen?

Een collega maakt een opmerking die je irriteert. In plaats van direct boos te reageren, sta je stil bij hoe je wilt handelen. Als respect voor jou belangrijk is, kun je ervoor kiezen rustig te reageren en in gesprek te blijven, ook wanneer je irritatie voelt.

Wat betekenen stimulus en respons in de theorie van Covey?

Een stimulus is een gebeurtenis die een reactie bij je oproept, bijvoorbeeld een vervelende opmerking. De respons is jouw reactie daarop. Volgens Covey kun je tussen stimulus en respons ruimte creëren om bewust te kiezen hoe je handelt, in plaats van automatisch te reageren.

Hoe kun je proactief gedrag ontwikkelen bij stress en hoge werkdruk?

Begin met herkennen wanneer je emotioneel reageert. Neem vervolgens bewust een moment voordat je antwoord geeft, bijvoorbeeld door tot tien te tellen. Onderzoek welke persoonlijke waarde belangrijk voor je is en kies gedrag dat daarbij past. Zelfreflectie helpt om dit steeds beter toe te passen.

Over de auteur: Silvia Blankestijn

Trainer, opleider en specialist in opleidingen. Meer dan 35 jaar ervaring met het opleiden van coaches, trainers en teamcoaches in het ontwikkelen van professionele vaardigheden.

Meer leren?
Wanneer je jouw impact als coach wilt vergroten, kun je bij Blankestijn & Partners terecht in de opleidingen:

• Post-HBO Opleiding Stress en Burn-out Coach met Ziel en Zakelijkheid
• Post-HBO Coach Opleiding: Coachen met Ziel en Zakelijkheid
• Post-HBO Train de Trainer Opleiding: Trainen met Ziel en Zakelijkheid
• Post-HBO Opleiding Loopbaancoaching met Ziel en Zakelijkheid

Kom kennismaken met onze visie en werkwijze in de Workshop Coachen met het Stermodel.

Meer tools voor trainers, coaches en teamcoaches

• Kennisbank voor trainers, coaches en teamcoaches
• Toolbox Werkvormen Training
• Toolbox Coaching Methodieken
• Toolbox Loopbaancoaching

Meld je aan voor onze nieuwsbrief en blijf op de hoogte van de nieuwste blogs, tips en e-learnings voor coaches, trainers en teamcoaches.