Stermodel voor coachen en trainen

Het Stermodel van de zes ontwikkelingsniveaus is een bruikbaar analyse- en werkmodel voor trainers en coaches. In dit artikel lees je hoe je dit model kunt toepassen als trainer, coach of coachend leidinggevende.



De impact van de trainer/coach wordt bepaald door zijn vakmanschap (trainers- of coachingscompetenties) én met zijn eigen persoonlijke ontwikkeling. Daarnaast hebben we in het trainers- en coachingsvak uiteraard te maken met het begeleiden van de persoonlijke en competentieontwikkeling van onze deelnemers/coachees.
De zes ontwikkelingsniveaus vormen een bruikbaar denk- en werkkader bij het begeleiden van leer- en ontwikkelingsprocessen: het mentale, emotionele, fysieke en zingevingniveau aan de binnenkant en het gedrag en omgevingsniveau aan de buitenkant.
Silvia Blankestijn heeft deze niveaus weergegeven in het Stermodel:

stermodel_B&P

Stermodel van de zes ontwikkelingsniveaus

De hieronder afzonderlijk beschreven zes ontwikkelingsniveaus zijn eigenlijk niet los van elkaar te zien. Ze zijn onderling met elkaar verbonden en beïnvloeden elkaar. Wanneer je bijvoorbeeld anders gaat denken over een situatie, zul je je ook anders gaan voelen en gedragen. Wanneer je in een nieuwe omgeving komt, met andere mensen en andere normen en waarden, is de kans groot dat je nieuwe competenties in jezelf aanboort. Wanneer je je houding verandert, is het lastig om nog hetzelfde te blijven denken en voelen.

Je kunt ook de video van over het Stermodel bekijken.

Hieronder vind je een stukje uit ‘Impact als trainer’ van Silvia Blankestijn, waarin ze de zes ontwikkelingsniveaus beschrijft vanuit de ontwikkeling van de trainer én het begeleiden van de deelnemers. De uitleg is tevens toepasbaar op de coach en de ontwikkeling van zijn coachees, en op de manager en het coachen van zijn medewerkers.

Uit ‘Impact als trainer’ van Silvia Blankestijn:

Gedragsniveau
Gedrag is wat je doet, hoe je handelt. Het is zichtbaar en waarneembaar voor anderen. Wat er ook leeft in je binnenwereld aan bijvoorbeeld gevoelens, goede bedoelingen, overtuigingen of fysieke spanningen, alleen je gedrag is daadwerkelijk zichtbaar voor de mensen om je heen. Hierop reageren anderen.
Jouw gedrag als trainer heeft veel impact op je deelnemers. Wanneer jij iemand een compliment geeft telt dit doorgaans zwaarder dan wanneer een deelnemer hetzelfde compliment geeft. Wanneer jij onzorgvuldig feedback geeft, draagt jouw voorbeeldgedrag bij aan een onveilig leerklimaat.
Trainingen zijn altijd gericht op het realiseren van gedragsverandering in de praktijk. De uitdaging is om het gewenste resultaat te formuleren in concrete doelstellingen en persoonlijke leerdoelen van de deelnemers. In veel organisaties vormen competentieprofielen en Persoonlijke Ontwikkelingsplannen (POP’s) een bruikbaar instrument om te groeien en ontwikkelen op gedragsniveau.
Rollenspellen en het uitspelen van praktijksituaties zijn veel gebruikte werkvormen op dit ontwikkelingsniveau, en niet onterecht. Mits vakkundig en zorgvuldig begeleid kun je in korte tijd je deelnemers ter plekke groeistappen zien maken.

Omgevingsniveau
De mensen in je omgeving zien je gedrag en reageren hierop. Zij zijn dus de toetssteen of je gedrag effectief is. Ze zijn onze spiegel, en we hebben de keuze of we hierin willen kijken of niet. Hoe reageren anderen op jouw gedrag? Is dit de reactie waar je op uit was? Zo ja, dan was je gedrag blijkbaar effectief; zo nee, dan is er werk voor je aan de winkel. Als de ander niet verandert en jij bent uit op een andere reactie, dan moet jij dus je gedrag veranderen. De spiegel van je omgeving is haarscherp; je kunt er heel veel van leren … als je erin wilt kijken.
Elke interventie die je als trainer doet, roept gedrag op van je deelnemers. Het enige dat je moet doen is heel goed waarnemen hoe je deelnemers reageren op je interventie. Door hun reactie op jouw interventie geven ze je als het ware feedback over de impact van jouw interventie. Door als trainer voortdurend de reacties van je deelnemers waar te nemen kun je je interventies steeds meer aanscherpen en je impact vergroten.
Je kunt uiteraard deelnemers trainen vanuit verschillende marktsegmenten, organisaties en functieniveaus. Je traint je deelnemers om effectief te zijn in hún omgeving; bepaald gedrag kan in de ene omgeving effectief zijn en in de andere niet. Houd in je training de deelnemers de spiegel voor van hún omgeving, dan ondersteun je ze om impact en effect te hebben binnen hún organisatiecontext.
In werkvormen als het naspelen van praktijksituaties boots je als het ware de omgeving na, de feedback komt dan vanuit de nagebootste omgeving, de tegenspeler(s) en de observatoren. Je kunt je deelnemers ook aanmoedigen om feedback te vragen aan collega’s, leidinggevenden, samenwerkingspartners en eventueel klanten. Soms wordt dit gefaciliteerd door middel van 360-graden feedback.

Mentaal niveau
Het mentale niveau gaat over wat je denkt, over je overtuigingen. Deze kunnen je gedrag, veelal onbewust, in sterke mate beïnvloeden. Door je bewust te worden van je gedachten en overtuigingen en hoe deze sturing geven aan je gedrag, creëer je een andere ingang voor jezelf om de impact van je gedrag te vergroten.
Zo had ik als beginnend trainer het idee (mentaal) dat ik deelnemers vooral heel veel moest laten oefenen tijdens de training. Ik zette ze daarom zo veel mogelijk in subgroepen gericht op het intrainen van diverse vaardigheden en beperkte de plenaire sessies tot een minimum (gedrag); zo creëerde ik immers maximale oefengelegenheid voor de deelnemers. De feedback van mijn deelnemers was echter dat ze mijn inbreng misten (omgeving), waardoor ik me een andere overtuiging in mezelf bewust werd (mentaal), namelijk dat mijn inbreng niet veel zou toevoegen aan de inbreng van de verschillende deelnemers. Door de spiegel van mijn deelnemers (omgeving) ging ik mijn eigen kwaliteit en toegevoegde waarde als trainer zien en veranderde mijn overtuiging (mentaal). Mijn impact als trainer veranderde hierdoor aanzienlijk. Zo ging ik bijvoorbeeld deelvaardigheden modelleren, gaf ik tijdens rollenspellen zelf veel meer feedback en schroomde ik niet om tijdens plenaire nabesprekingen de leerpuntjes nog eens stevig op de i te zetten.
Ook deelnemers hebben allerlei gedachten die hun gedrag beïnvloeden. Soms op effectieve wijze, een andere keer zaagt iemand de poten onder zijn eigen stoel vandaan met zijn overtuigingen, of belemmeren gedachten een gewenste gedragsverandering.
Wanneer overtuigingen de ontwikkeling op gedragsniveau in de weg staan, is het zinvol om in de training over te schakelen naar het mentale niveau. Ik werk zelf graag met de RET, Rationele EffectiviteitsTraining. De RET biedt een helder theoretisch kader, waardoor deelnemers makkelijker meegaan in het gevraagde zelfonderzoek. Maar er zijn nog vele andere bruikbare methodieken op het mentale niveau. Kies er een waar je je als trainer prettig bij voelt, dan kun je de methodiek effectief begeleiden en krijg je je deelnemers gemakkelijker mee in de verdieping.

Emotioneel niveau
Het emotionele niveau is het niveau van de gevoelens en emoties. Uit onderzoek van Metselaar, Cozijnsen en Van Delft (1997) blijkt dat zij een cruciale factor zijn bij het realiseren van gedrag- en cultuurverandering. Toch is nu juist dit niveau uiterst onderbelicht, zowel in organisaties als in trainingen. Veel trainings- en ontwikkelingsmodellen geven het emotionele niveau geen expliciete plek, in organisaties heersen vaak overtuigingen als ‘Emoties zijn voor privé, niet voor op het werk’, of ‘Het is niet productief om aandacht te geven aan emoties’.
Het gevolg is dat doorgaans precies gebeurt waar men bang voor is: emoties die geen aandacht krijgen groeien, gaan in de wandelgangen heel veel tijd kosten en vormen een stevige blokkade in het veranderingsproces.
Jouw emoties als trainer kunnen veel impact hebben op het leer- en groepsproces, zowel in positieve als in negatieve zin. Als jij geïrriteerd reageert op een opmerking van een deelnemer, vangt deze dat doorgaans haarfijn op. Je hoeft dit in veel gevallen nog maar één keer te herhalen bij dezelfde persoon, en hij besluit om … maar geen opmerkingen meer te maken, juist extra gas te geven om toch voldoende aandacht te krijgen, of …(vul in, afhankelijk van het gewoontepatroon van de deelnemer). Aan de andere kant kan jouw empathie maken dat deelnemers zich veilig bij je voelen en hun belemmeringen durven te bespreken, waardoor er een wezenlijke groeistap gezet kan gaan worden.
Je deelnemers zitten in je training om iets te leren over zichzelf, over hun gedrag en over hun effectiviteit. Daarbij spelen altijd emoties, al houden nogal wat deelnemers aanvankelijk bij voorkeur de schijn op dat dat bij hen niet zo is. Wanneer het gaat om de ‘plek der moeite’, de plek waar de stagnatie zit en dus ook de opening naar verandering, dan vind je die plek op het thema waar veel emotie zit. Afhankelijk van het onderwerp en de doelstelling van je training bepaal je de diepte waarop je deze ‘plek der moeite’ met de deelnemers onderzoekt. Het gesloten leercontract is hierbij leading.
Emoties willen gehoord en erkend worden. Wanneer je aandacht geeft aan de emoties die leven zonder er een oordeel bij te hebben, luwt de heftigheid. De deelnemers komen tot rust, en kunnen weer helder nadenken. Wanneer je als trainer heftige veranderingsprocessen begeleidt op individueel, team en/of organisatieniveau heb je een hoge emotionele intelligentie nodig. Daarnaast is het van belang dat je in contact staat met je eigen gevoelens en hier bewust mee kunt omgaan.

Fysiek niveau
Het fysieke niveau gaat over wat er in je lichaam gebeurt. Het fysieke ontwikkelingsniveau is deels zichtbaar in de vorm van non-verbaal gedrag, subtieler waarneembaar in de vorm van vastgezette lichaamsbouw en lichaamsstructuur, en onzichtbaar aan de buitenkant als interne fysieke signalen. Ons lichaam is een betrouwbare bron van wezenlijke informatie over onze drijfveren en ons welbevinden. Het ontwikkelen van lichaamsbewustzijn geeft ons toegang tot deze bron.
Wanneer je jezelf als trainer als instrument wilt inzetten, kun je je lichaam heel goed als krachtige hulpbron gebruiken. Wanneer ik in een turbulente trainingssituatie zit, ben ik bijvoorbeeld altijd alert op een gegronde lichaamshouding; ik ga rechtop zitten met mijn voeten op de grond en ik zorg dat mijn ademaling in mijn onderbuik blijft. Op deze manier blijf ik stevig aanwezig en in contact met mezelf, zodat ik mijn lichaamssignalen waarneem en deze kan gebruiken bij de keuze van mijn interventies.
De meeste deelnemers zijn zich weinig bewust van hun non-verbale gedrag en de signalen van hun lichaam. Ze hebben geen idee hoe ze overkomen bij anderen en hoeveel invloed hun non-verbale gedrag heeft op hun persoonlijke effectiviteit, in positieve of negatieve zin. Wanneer mensen niet in contact staan met hun lichaamssignalen, kunnen ze niet goed luisteren naar hun lichaam. Het gevolg hiervan kan zijn dat mensen niet meer voelen wat ze belangrijk vinden of waar ze blij van worden, zich niet meer bewust zijn van hun grenzen of burn-out raken.
In trainingen kan op het fysieke ontwikkelingsniveau veel leerrendement worden behaald. Bijvoorbeeld door te spelen met non-verbale communicatie, het inzetten van fysieke oefeningen vanuit de aikido, of yoga, lichaamsgerichte oefeningen vanuit de bioenergetica, danstherapie, Gestalt, e.a. Realiseer je als trainer dat oefeningen op het fysieke niveau heel direct binnenkomen bij mensen, waardoor ze extra vakmanschap en zorgvuldigheid vragen. Indien goed begeleid is het fysieke ontwikkelingsniveau een ontwikkelingsniveau dat heel veel impact heeft.

 

Zingevingniveau
Het zingevingniveau is het niveau van je vuur en je passie, van je drijfveren om ’s ochtends je bed uit te komen, de waarden waar vanuit je in het leven staat, en je levensopdracht, je persoonlijke missie. Het is het ontwikkelingsniveau dat de vraag beantwoordt waarom je hier op aarde bent, je hogere opdracht, al dan niet ingekleurd door je levensovertuiging, je verbinding met God, Boeddha, Allah, het grote geheel, …
Het zingevingniveau heeft een veelal onzichtbare, maar wezenlijke impact op je training. Wanneer jij traint vanuit je waarden, kom je integer over bij je deelnemers en zullen ze zich veilig bij je voelen. Wanneer jij traint met passie zal je enthousiasme aanstekelijk werken en krijgen je deelnemers zin in de training. Wanneer jij traint omdat je een bijdrage wilt leveren aan … dan kies je andere interventies dan wanneer jij traint om er zelf beter van te worden In veel trainingen staat het zingevingniveau niet expliciet op de kaart. Toch draagt elke deelnemer ook dit niveau met zich mee. De één heeft er contact mee, de ander niet en een derde is er naarstig naar op zoek. In het zingevingniveau ligt de ultieme motivator voor het realiseren van (gedrags)verandering. Wanneer je deelnemers kunt duidelijk maken dat de gewenste verandering helpt om een kernwaarde nog beter uit de verf te laten komen, of aansluit bij een belangrijke drijfveer in hun werk, kan er een enorm reservoir aan energie en daadkracht vrijkomen. Energie en daadkracht die nodig is om belemmeringen te overwinnen en de (gedrags)verandering in de praktijk te realiseren.
In trainingen kun je heel uitgebreid werken op het zingevingniveau, bijvoorbeeld aan de hand van persoonlijke, team en/of organisatie missie, visie en kernwaarden. Je kunt het echter ook heel klein houden door bijvoorbeeld zelf stevig verbinding met dit niveau te houden, te vragen naar wat deelnemers leuk of belangrijk vinden in hun werk, de trainingsdag te beginnen met een opmaat gericht op mindfulness of gebruik te maken van muziek die raakt.

 

Meer weten over dit onderwerp?

We hebben regelmatig nieuwe blogs, nieuws en tips.

Volg ons op social media

Meld je aan voor onze nieuwsbrief

Relevante artikelen

  • Coachen vanuit waarden

    In dit artikel beschrijf ik een aantal werkvormen voor de coach en loopbaancoach om te coachen vanuit waarden.

  • Geweldloze communicatie

    Dit artikel is gebaseerd op de vier elementen van het model van geweldloze communicatie: waarnemen, gevoelens, behoeften en…


Onderwerpen

    Praat mee

    Om SPAM op mijn blog te voorkomen dien je eerst onderstaande in te vullen voordat je kunt reageren. Hopelijk blijf je geïnspireerd om je reactie te plaatsen!